W 2025 r. pożegnaliśmy Grahama Greene’a – tubylczego aktora z Kanady, który zapisał się złotymi literami w historii kina światowego i w sercach publiczności na obu kontynentach. Odszedł 1 września 2025 roku w Toronto, w wieku 73 lat, po długiej chorobie. Był członkiem Narodu Oneida, urodził się 22 czerwca 1952 roku w Ohsweken na terenie rezerwatu Six Nations of the Grand River. Zostawił żonę Hilary Blackmore, córkę Lilly Lazare-Greene i wnuka Tarlo.
Droga od technika dźwięku do gwiazdy ekranu
Zanim wkroczył na scenę i do kamer, Greene pracował jako nastolatek na budowach i w hutach, był spawaczem, robotnikiem, a nawet monterem konstrukcji stalowych w Rochester w stanie Nowy Jork. Jak wspominał jego kuzyn Gary Farmer, „zaczął bardzo wcześnie, miał czternaście lat, gdy poszedł do pracy na wysokościach”. Potem długo pracował jako technik dźwięku przy koncertach rockowych w Toronto, Hamilton i Buffalo, a także dla społeczności tubylczej Six Nations.
Greene miał niezwykłe poczucie humoru – potrafił zamienić występ w farsę. Farmer zapamiętał wspólny skecz: „To był jego pomysł – zakładał buty na ręce i udawał dziecko w wielkich kowbojskich butach, z twarzą zakrytą kocem. Publiczność ryczała ze śmiechu”.
Teatr i pierwsze role filmowe
Greene przeszedł do aktorstwa przez teatr. Współpracował z Centre for Indigenous Theatre i Native Earth Performing Arts. W sztuce Dry Lips Oughta Move to Kapuskasing Tomsona Highwaya stworzył nagradzaną rolę Pierre’a St. Pierre’a – w 1989 roku otrzymał Toronto Dora Mavor Moore Award dla najlepszego aktora.
Pierwsze filmowe występy były skromne, ale zapadające w pamięć. Już w 1983 roku zagrał w filmie „Running Brave”, którego bohaterem był lakocki biegacz i mistrz olimpijski w biegu na 10 km Billy Mills. W 1985 r. wystąpił jako Ongwata u boku gwiazd Hollywoodu w dramacie historycznym „Revolution”. Z kolei w kultowym Powwow Highway z 1990 r. zagrał weterana wojny w Wietnamie, który w rozmowie z Buddy Red Bowem (A. Martinez) daje mu życiowe wskazówki.
„Tańczący z wilkami” i wielki przełom
Rok 1990 przyniósł rolę, która otworzyła Greene’owi drogę do międzynarodowej kariery – jako Kicking Bird zagrał w filmie Tańczący z wilkami. To wejście do historii kina: najpierw pełna powaga, dostojeństwo, piękne stroje i fryzura, a chwilę później komediowe potknięcia, gdy nagi Kevin Costner wrzeszczy na niespodziewanych przybyszów. W jednej scenie Greene pokazał całe spektrum: dramat i żart.
Za tę rolę otrzymał nominację do Oscara (najlepszy aktor drugoplanowy). Kevin Costner wspominał: „Był mistrzem przy pracy i wspaniałym człowiekiem. Cieszę się, że mogłem być świadkiem jego dziedzictwa. Spoczywaj w pokoju, Graham”.
Kino amerykańskie i kanadyjskie
Po Tańczących z wilkami Greene grał role, z których wiele na trwałe weszło do kanonu kina:
- Clearcut (1991) – rola bojownika tubylczego, który porywa przedstawiciela firmy drzewnej i dokonuje na nim symbolicznej zemsty za niszczenie natury. Jeden z najmocniejszych filmów kanadyjskich o relacjach tubylcy–korporacje.
- Thunderheart (1992) – policjant Walter Crow Horse u boku Vala Kilmera w historii inspirowanej dramatycznymi wydarzeniami z rezerwatów Siuksów.
- Maverick (1994) – wesoła kreacja Wodza Josepha, który skradł show Melowi Gibsonowi.
- Szklana Pułapka 3 (1995) – epizod detektywa w superprodukcji kina akcji.
- Szara Sowa (1999) – rola Jima Bernarda w ciekawym filmie historycznym.
- Zielona Mila (1999) – więzień z celi śmierci Arlen Bitterbuck.
- Skins (2002) – alkoholik Mogie Yellow Lodge w filmie reżyserowanym przez Chrisa Eyre.
- Transamerica (2005) – ranczer Calvin w komediodramacie z gatunku filmów drogi.
- Zmierzch (2008), Saga „Zmierzch”: Księżyc w nowiu (2019) – role drugoplanowe, ale pamiętne.
- Zimowa opowieść (2014) – Humpstone John w romantycznym filmie fantasy.
- Wind River (2017) – szeryf z rezerwatu, w filmie mocno osadzonym w realiach tubylczych.
- Gra o wszystko (2017) – Sędzia Dustin Foxman w opartym na faktach kryminale.
- Antlers (2021) – były szeryf Warren Stokes z horroru z indiańskimi wątkami.
- The Last of Us (2023) – telewizyjny hit HBO, w którym Greene wraz z Elaine Miles stworzył poruszający duet starszego małżeństwa tubylczego.
- Reservation Dogs (2021–2023) – serial twórcy Sterlina Harjo, gdzie Greene grał rolę starszego mędrca z ironicznym poczuciem humoru.
Ostatnim filmem, w którym zagrał, a który czeka jeszcze na premierę, jest „Ice Fall” – thriller kręcony w 2024 roku w Bułgarii. Greene był także głosem w grach komputerowych – m.in. w Red Dead Redemption 2 (2018).
Telewizja i komedia
W Kanadzie stał się postacią codzienną – jedną z bardziej znanych tubylczych twarzy na ekranie. Grał ekscentrycznego Edgara K.B. Montrose’a w The Red Green Show (1994–2006) i w filmie Duct Tape Forever (2001). Był narratorem serialu kryminalnego Exhibit A: The Secrets of Forensic Science (1997–2001). Dla dzieci wcielił się w Mr. Crabby Tree w The Adventures of Dudley the Dragon (1994–1997), za co zdobył nagrodę Gemini.
Społecznik, mentor i ikona
Greene otworzył drzwi całemu pokoleniu aktorów tubylczych. Kelly Boutsalis z Six Nations mówiła: „On wyważył te drzwi. Dzięki niemu mamy dziś tyle filmów tubylczych. Był w obsadach, gdzie nie było nikogo innego z naszych społeczności, a jednak potrafił być naszą reprezentacją”.
Jason Ryle dodał: „Za każdym razem, gdy tracimy ikonę – a on nią był – patrzymy na to z miłością i dumą. Świeci jasno nad nami wszystkimi”.
Elaine Bomberry wspominała: „Na premierach wokół niego zawsze rozlegał się śmiech. Miał dar wprowadzania radości”.
Gil Birmingham (serial Yellowstone): „Miał ogromne serce i zaraźliwe poczucie humoru. Inspirował nowe pokolenia”.
Ethan Hawke, który współpracował z nim przy The Lowdown Sterlina Harjo, mówił: „Improwizował genialnie, nadawał każdej scenie spontaniczność i humor. Nawet frytki dzieliliśmy z radością”.
Nagrody i wyróżnienia
- Nominacja do Oscara (Tańczący z wilkami, 1990).
- Grammy (2000) – najlepszy album mówiony dla dzieci.
- Gemini Award (1994) – najlepszy występ w programie dla młodzieży.
- Order Kanady (2025) – najwyższe odznaczenie cywilne kraju.
- Canadian Screen Award (2025) – najlepszy aktor drugoplanowy za retrospektywną rolę w Seeds.
- Lifetime Achievement Award – m.in. w Fort Lauderdale (2017) i podczas festiwalu ImagineNATIVE (2025).
Relacje z Europą i Polską
Greene bywał w Europie wielokrotnie, uczestniczył w festiwalach filmowych, m.in. w Berlinie, Cannes i Londynie, gdzie promował filmy z tubylczym przesłaniem. W krajach Europy kręcono też sceny do niektórych filmów z jego udziałem. W Polsce jego nazwisko najczęściej kojarzono z Tańczącym z wilkami – film był jednym z kinowych wydarzeń początku lat 90. i pozostaje dziełem szeroko dyskutowanym wśród członków ruchu indianistów nad Wisłą.
Ostatnie lata i odejście
Do końca pozostał aktywny. Jeszcze w 2025 roku grał w serialu „The Lowdown” w reżyserii Sterlina Harjo, a jego autobiograficzny dokument ma się ukazać pośmiertnie. Odszedł otoczony rodziną i przyjaciółmi.
Agent Michael Greene powiedział po jego śmierci: „Był wspaniałym człowiekiem o moralności, etyce i charakterze. Będziemy za nim tęsknić… ale teraz jest wolny”.
Epilog
Graham Greene zostawił po sobie coś więcej niż filmografię – zostawił mosty. Między teatrem a kinem, między tubylczą tradycją a światową kulturą, między powagą a żartem. Był jak Kicking Bird – mądry, ale i figlarny. Dla widzów w Europie i w Polsce pozostanie symbolem prawdziwego głosu Indian w Hollywood – środowisku, w którym niełatwo o autentyczność. Niech echo jego śmiechu i mocny głos tubylczego aktora towarzyszą kolejnym pokoleniom artystów i widzów.
Marek Nowocień