Media i serwisy społecznościowe obiegła smutna wiadomość o śmierci Kacpra Świerka, naszego przyjaciela i współpracownika. Doktor Kacper Świerk (1976-2026) był wybitnym polskim etnologiem i antropologiem kultury, specjalizującym się w amerykanistyce. Ukończył studia w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Tam też, pod kierunkiem prof. Aleksandra Posern-Zielińskiego, obronił w 2007 roku rozprawę doktorską zatytułowaną ”Przeobrażenia sytuacji społeczno-kulturowe grup tubylczych we wczesnej fazie kontaktu w Amazonii. Przykład Matsigenka znad rzeki Paquiría (wschodnie Peru) na tle sytuacji Matsigenka znad Dolnej Urubamby, pozostających w stałym kontakcie ze społeczeństwem narodowym”. Jego badania od początku koncentrowały się na antropologii nizin Amazonii oraz nowatorskiej w kraju etnozoologii.
Kariera naukowa i zawodowa
Po uzyskaniu stopnia doktora pracował jako adiunkt w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego (lata 2010–2016). W kolejnych latach był związany z Uniwersytetem Gdańskim, gdzie jako adiunkt w Zakładzie Etnologii współtworzył profil badawczy jednostki i prowadził cenione przez studentów zajęcia dydaktyczne. Był aktywnym członkiem Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykanistycznych (PTSL). Ponadto współpracował z bibliotekami: wojewódzką i miejską w Rzeszowie, gdzie mieszkał.
Jego zainteresowania badawcze skupiały się na:
• etnologii Ameryki Południowej, ze szczególnym uwzględnieniem społeczności tubylczych nizinnej Amazonii,
• antropologii amerykanistycznej, w tym teorii perspektywizmu,
• systemach społeczno-kosmologicznych,
• etnozoologii, czyli analizie kulturowych wymiarów relacji ludzi i zwierząt.
Badania terenowe
Dr Świerk posiadał bogate, wieloletnie doświadczenie terenowe, które zdobywał podczas wielomiesięcznych ekspedycji do peruwiańskiej Amazonii (regiony rzek Urubamba i Manú). Był pionierem polskiej etnozoologii i etnoprimatologii. Prowadził badania wśród grup:
• Matsigenka (Machiguenga) – wyprawy w latach 2001–2003 oraz 2019,
• Wampis (Huambisa) – wyprawy w latach 2004-2011.
Jego praca w terenie koncentrowała się na dokumentacji mitologii, analizie systemów pokrewieństwa, praktykach szamańskich oraz koncepcjach natury i środowiska, a jego badania służyły także ochronie terytorialnej badanych grup tubylczych..
Publikacje i dorobek naukowy
Był autorem tekstów w prestiżowych czasopismach (m.in. Estudios Latinoamericanos, Etnografia Polska) oraz artykułów popularyzatorskich w kwartalniku Tawacin i Wyspie Żółwia. Systematyzował polskie nazewnictwo przyrodnicze, tłumaczył też na język polski ważne teksty innych badaczy (m.in. Eduardo Viveirosa de Castro). Wybrane publikacje:
• „Moje doświadczenia z ludami tubylczymi”, Wyspa Żółwia nr 7, 2023,
• „Każdy może zostać tubylcem”, Tawacin nr 2 [46] 1999 ,
• „Ryzyko kontaktu ze światem. Izolowane grupy tubylcze Amazonii”, Tawacin nr 1 [57] 2002,
• „Muzyka llaneros, muzyka zmarłych i gitara Matsigenków”, Tawacin nr 1 [85] 2009,
• „Perspektywizm, miłość i cykady. Uczucia, transformacje i etos w opowieści Jerinti z folkloru Indian Matsigenka”, INDIGENA. Przeszłość i Współczesność Tubylczych Kultur Amerykańskich, 1 (3)/2013,
• „Matsigenka Paquirianos – ludzie lasu i rzeki”, cz. I, II, III, etnologia.pl 2006-2007,
• „Diabeł w sutannie, czyli ontologia pewnych bytów według Indian Matsigenka z peruwiańskiej Amazonii”, „Etnografia. Praktyki, teorie, doświadczenia nr 3, Polskie badania antropologiczne w Amazonii”, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2017,
• „Papuzie węże, wężowa cykada. O międzygatunkowym podzielaniu właściwości w etnozoologiach i kosmologiach Indian i Metysów Amazonii”, Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia 2021, 7: 297–321,
• „Szamanizm Indian Matsigenka z peruwiańskiej Amazonii. Ilustracja wybranych aspektów szamanizmu pewnego ludu tubylczego”, Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia 2024, 10: 167–184,
• „Informe sobre el estudio de reconocimiento realizado entre los nativos Matsigenka recién contactados, río Paquiría”, (1.09.2001–5.10.2001), http://www.cabeceras.org/paquiria_2001.2.pdf,
• „Informe del estudio de campo entre los Matsigenka del Paquiría en 2002.”, http://www.cabeceras.org/paquiria_2002.2.pdf,
• „El territorio de los Matsigenka Paquirianos. Informe sobre el uso de recursos y el territorio de un grupo regional/territorial de la etnia Matsigenka. Cuencas del Paquiría y de unos ríos adyacentes. Sur de la Amazonía Peruana” http://www.cabeceras.org/swierk_2004.html,
• „Perspectivismo, amor y cigarras: Sentimientos, transformaciones y ethos en el cuento de Jerinti, del folclore Matsigenka”, Estudios Latinoamericanos, 27, 139–177,
• „Vestimenta y adornos de los matsigenkas paquirianos (Perú oriental).”, Estudios Latinoamericanos 2013-2014, 33/34, 329–344,
• „Monkeys in the Wampis (Huambisa) Life and Cosmology in the Peruvian Amazonian Rainforest”: w: B. Urbani, M. Lizarralde (eds.), Neotropical Ethnoprimatology: Indigenous Peoples’ Perceptions of and Interactions with Nonhuman Primates. Springer Nature Switzerland AG, Cham 2020, 311–329.
Zaginięcie i śmierć
Dr Kacper Świerk zaginął 13 stycznia 2026 roku w Rzeszowie. Po kilku dniach intensywnych poszukiwań, 19 stycznia jego ciało odnaleziono w zalesionym terenie Lisiej Góry. Jego przedwczesne odejście jest wielką stratą dla polskiego środowiska akademickiego.
Znaczenie naukowe
Kacper Świerk był uznawany za jednego z najzdolniejszych polskich amerykanistów średniego pokolenia. Jako jeden z niewielu badaczy w Polsce tak głęboko implementował założenia perspektywizmu amerykanistycznego do lokalnej etnografii. Jego prace nad etnozoologią Matsigenków są unikalnym źródłem wiedzy o tym, jak tubylcze ludy Amazonii konstruują podmiotowość zwierząt i roślin, przełamując zachodni dualizm natury i kultury.
Opracował: Marek Nowocień | fotografia: Instytut Antropologii i Etnologii UAM